W sprawie dawnej katedry biskupów lubuskich w Górzycy

 DOZ-SMOD.6531.4.2026.DJ

Warszawa, 16 lutego 2026 r.

Pan

Adam Fularz

Zielona Góra

Szanowny Panie,

w odpowiedzi na Pana wniosek skierowany do Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa

Narodowego o podjęcie działań zmierzających do odbudowy katedry biskupów lubuskich

w Górzycy, istniejącej w latach ok. 1276–1325 jako siedziba diecezji lubuskiej oraz

funkcjonującej do 1551 r. jako sanktuarium maryjne, w formie wiernej rekonstrukcji

historycznej, uprzejmie proszę o przyjęcie poniższych wyjaśnień.

Poruszona przez Pana sprawa dotyczy reliktów nieistniejącej katedry, położonej na obszarze

Kępy Targacz w Górzycy. Według informacji dostępnych w literaturze, materiałach

archiwalnych i dokumentacji prac badawczych, w szczególności archeologicznych, Górzyca

stała się siedzibą biskupstwa i kapituły lubuskiej w 1276 roku. Katedra górzycka została

zniszczona ok. 1326 roku i nie podniosła się już z ruin, a miasto przestało być stolicą

biskupstwa lubuskiego. W miejscu zniszczonej katedry powstało w XIV wieku sanktuarium

maryjne, które w roku 1551 również zostało zrabowane i zburzone.

W 1873 roku Towarzystwo Regionalne w Münchebergu opisało liczne znaleziska

archeologiczne z rejonu tzw. Kępy Targacz. Ponownie archeolodzy pojawili się na tym terenie

w 1957 roku i wtedy natrafiono na ceramikę z wczesnego i późnego średniowiecza. Prace

archeologiczne były prowadzone też w latach 1959-1962. Archeolodzy, na kilka sezonów,

powrócili do Górzycy pod koniec lat 70. XX w. Przy okazji tamtych badań sprzed prawie pół

wieku natrafiono m.in. na fragment cmentarza z XIII – poł. XIV w. W XXI wieku badania

wznowiono, najpierw w 2009, a następnie w 2013 roku, wykorzystując nowoczesne techniki.

Z dużym prawdopodobieństwem udało się ustalić lokalizację oraz przypuszczalny zasięg

poszukiwanej sedes episcopalis (siedziby biskupa) i średniowiecznego szkieletowego

cmentarzyska przykościelnego. Badania trwały od kwietnia 2013 roku w ramach projektu

„Siedziba biskupów lubuskich w Górzycy. Etap I – badania nieinwazyjne”, realizowanego

przez Fundację Archeologiczną z Zielonej Góry. Prace dofinansował Urząd Gminy w Górzycy

oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, w ramach programu „Dziedzictwo

kulturowe - Ochrona zabytków archeologicznych”.Wyniki tych prac zostały udostępnione w

formie publikacji (m.in. J. Sójkowska-Socha, K. Socha, Badania archeologiczne dawnej

siedziby biskupów lubuskich w Górzycy w: Biskupstwo lubuskie 1124/1125 - 2024 900 lat

dziedzictwa, red. M. Tureczek, G. Urbanek, Kraków 2024, s. 131-165). Uzyskane wyniki

badań dały archeologom i służbom konserwatorskim podstawę do objęcia stanowiska

ochroną.

Podsumowując – przeprowadzone badania archeologiczne nie dają podstaw do pełnej

rekonstrukcji katedry w Górzycach. Rekonstrukcje są oparte na materiale ikonograficznym

sporządzonym w przeszłości i prowadzone według wytycznych badaczy (m.in. historyków

sztuki, archeologów, historyków), w miarę możliwości przy wykorzystaniu materiałów

stosowanych w przeszłości. Rekonstrukcję należy odróżnić od odbudowy obiektów, które

nie posiadają dostatecznej ikonografii przedstawiającej ich wygląd sprzed zniszczenia (np.

część południowa zamku w Poznaniu, zamek w Tykocinie, zamek w Gostyninie, zamek

w Bobolicach) i w efekcie są jedynie kreacją przypuszczalnego wyglądu z przeszłości lub

świadomą stylizacją. Przypomnieć tu należy, że o różnicach pomiędzy oryginałem a kopią

zabytku, między konserwacją, restauracją i rekonstrukcją w dużej mierze rozstrzyga

międzynarodowy dokument stanowiący istotny element doktryny konserwatorskiej, tj.

Karta Wenecka, przyjęta na II Międzynarodowym Kongresie Architektów i Techników

Zabytków, który odbył się w Wenecji 1964 roku.

Finansowanie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy

obiektach zabytkowych odbywa się w oparciu o przepisy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r.

o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1292). W odniesieniu

do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, będącego dysponentem cz. 24 budżetu

państwa, finansowanie to odbywa się w ramach programu „Ochrona zabytków” i obejmuje

tylko zabytki wpisane do rejestru zabytków. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego nie

ma możliwości finansowania prac przy zabytkach poza utworzonym przez siebie programem

„Ochrona zabytków”, który ma charakter konkursu. Natomiast konkurs ten nie przewiduje

wydatkowania funduszy na finansowanie tego rodzaju projektów, jak ten opisany

w przesłanym przez Pana wniosku.

Z poważaniem

Agata Kurdziel